Portret van een meisje

Dit werk van Jan Gossaert vertelt het hele verhaal van Op zoek naar Utopia in één magnifiek beeld: Portret van een jonge Deense prinses met armillarium . De hemelsfeer dat ze in haar hand houdt verbeeldt het universum, maar in de tijd van Thomas More was het ook een symbool van wijsheid en kennis. De metalen ringen stellen de cirkels van het universum voor. De prinses houdt het wetenschappelijke instrument opzettelijk ondersteboven! Hiermee vertaalt Jan Gossaert de boodschap van Utopia op een schitterende manier: de dingen op zijn kop zetten en openstaan voor vernieuwing zorgt voor de ommekeer van ideeën.

Op zoek naar Utopia is jouw armillarium. Het verschaft je een uniek perspectief op de omwentelingen in de 16de eeuw. De tentoonstelling verrijkt je kennis in vier delen. Stap voor stap leer je deze boeiende periode beter begrijpen, waarderen én bewonderen.

Het Schuttersfeest

Utopia is niet enkel het verhaal van dromen en idealen. Ook mislukkingen en teleurstellingen zijn eigen aan de zoektocht naar de nieuwe maatschappij. Mensen worden uitgesloten en krijgen geen toegang tot plaatsen waar het goed toeven is.

Een treffend voorbeeld is het Schuttersfeest van de Meester van Frankfurt. Je ziet een groep mensen in een lieflijke tuin, genietend van al het goede. Maar de anonieme schilder is niet blind voor de andere realiteit: een groep mensen wordt bewust geweerd door gewapende wachters. Het hek is gesloten. Ongewenste bezoekers zijn niet welkom.

Deel 1: Utopia van Thomas More

Een 'gouden boekje' uit Leuven verovert de wereld

Leuven, december 1516. Op de hoek van de huidige Naamsestraat en Standonckstraat rolt bij drukker Dirk Martens het eerste exemplaar van Utopia van de pers. 'Een gouden boekje, niet minder heilzaam dan grappig, over de ideale republiek en over het nieuwe eiland Utopia', zo luidt de ondertitel. Thomas More schreef het uit ergernis omdat in Engeland corruptie en wanbeleid welig tierden. Zijn antwoord is Utopia: een denkbeeldig eiland waar geluk en rechtvaardigheid hoogtij vieren. Utopia is een maakbare maatschappij, wat in de door de Kerk gedomineerde samenleving inslaat als een bom.

Dit deel van de tentoonstelling is helemaal opgebouwd rond het boekje van Thomas More. Enkele latere edities en vertalingen maken je duidelijk dat de ideeën van More snel hun weg vonden naar een ruim en internationaal publiek.

Een goede vriend van Thomas More, Desiderius Erasmus, was een andere vernieuwer. Je kent hem ongetwijfeld van Lof der Zotheid - nog een toonaangevend werk uit die periode. More en Erasmus gaven met hun manifesten een enorme impuls aan de samenleving. Ook de Antwerpse stadssecretaris, Pieter Gillis, zal je ontmoeten op de tentoonstelling. Drie vrienden en drie bijzonder scherpzinnige geesten.

Utopia voor beginners: meer weten over Thomas More

Voor wie minder vertrouwd is met Thomas More, het humanisme en Utopia is er in M een bondige introductie aan het begin van de tentoonstelling. Een korte documentaire dompelt je in een mum van tijd onder in deze unieke periode. Een aanrader, ook voor wie Thomas More al dacht te kennen!

Deel 2: Voorbij Utopia

Beelden van Paradijs en Hel

In het tweede gedeelte van de tentoonstelling worden utopie en zijn duistere tegenhanger, de dystopie, met elkaar geconfronteerd. De Liefdestuin en het Aards Paradijs verbeelden een heerlijke wereld waar je graag wil vertoeven. Voorstellingen van de brandende hel en de Apocalyps vertegenwoordigen de dystopie en tonen je de totale ontmenselijking en doodsangst voor het kwade.

Utopia is niet enkel het verhaal van dromen en idealen. Ook mislukkingen en teleurstellingen zijn eigen aan de zoektocht naar de nieuwe maatschappij. De droom blijft intact of wordt een nachtmerrie. In Utopia is er aandacht voor zowel falen als succes. More onderstreept het belang van harmonie: van herverdeling van rijkdom tot gelijke kansen voor iedereen: rijk, arm, man, vrouw. Er is godsdienstvrijheid en zelfs een onbespreekbaar thema als euthanasie is er een gangbare praktijk. De ideale wereld heeft echter ook schaduwzijden. Mensen worden uitgesloten en krijgen juist geen toegang tot plaatsen waar het goed toeven is. Hoe herkenbaar!

Een treffend voorbeeld van de ideale wereld is het Schuttersfeest van de Meester van Frankfurt. Je ziet een groep mensen in een lieflijke tuin, genietend van al het goede. Maar de anonieme schilder is niet blind voor de andere realiteit: een groep mensen wordt bewust geweerd door gewapende wachters. Het hekje is gesloten. Ongewenste bezoekers zijn niet welkom. Een tweede uiting zijn de adembenemend mooie Besloten Hofjes. Deze meesterwerken - speciaal voor de tentoonstelling gerestaureerd - tonen voorstellingen van een ideale, spirituele en paradijselijke wereld.

De schaduwzijde van de utopia, de dystopia, is ondergebracht in een aparte ruimte. Er wacht u een wervelend samenspel van passie, devotie en doodsangst. Zeldzame schoonheid en ongeziene ontmenselijking gaan samen en bezorgen ons een prachtig spanningsveld. Kunstenaars maken een adembenemende voorstelling van de brandende hel waaruit geen ontsnappen mogelijk lijkt. Hier heb je een uitgelezen kans om topwerken van Vlaamse meesters te bewonderen die maar tijdelijk in M zijn. Niet te missen dus.

Deel 3: Achter de horizon

Verbeelding van het Onbekende

In de tijd van More zijn grote delen van de wereld nog onbekend. Het is het 'ongekende land' of de verleidelijke en mysterieuze wereld 'achter de horizon'. De droom van het onbekende en het vreemde stimuleert het verlangen om ernaar op zoek te gaan. Kunstenaars werden gevoed door nieuwsgierigheid en hun creativiteit werd als nooit tevoren geprikkeld. In dit gedeelte treed je binnen in de verbeelding van Mores tijdgenoten: allerhande monsters, fabelachtige wezens en bizarre wildemannen bevolken de nog onbekende gebieden aan de andere kant van de oceaan.

Achter de horizon is een luisterrijke verzameling van mythische eenhoorns, exotische dieren en kostbare kleurstoffen die naar onze contreien komen. We maken kennis met monsters en bizarre wildemannen uit verre oorden. De wereld achter de horizon wordt minder onbekend als de Franse kaartenmaker Pierre Desceliers zijn fameuze Mappamundi op perkament uittekent voor de Franse koning. Verre onbekende gebieden in Amerika, Azië en Afrika zijn een enorme inspiratiebron. Verhalen en fantasie voeden de verbeelding en zorgen voor kunsthistorische hoogtepunten. De ontdekking van de wereld raakte in die periode in een stroomversnelling. Hoe kunstenaars die opwindende periode omzetten in vernieuwing ervaar je in dit deel van de tentoonstelling. M werd zelden verwend met zoveel topstukken.

Deel 4: Universum in de hand

Dromen van Tijd en Ruimte

In het vierde en laatste deel van de tentoonstelling Op zoek naar Utopia beleef je een subliem slotakkoord. Het verlangen naar de ideale wereld krijgt een nieuwe dimensie in de kunst. Als in een ultieme utopie wil de mens het universum en de eeuwigheid begrijpen en vasthouden. Wetenschap en kunst versmelten in een grandioze vorm. De mens houdt het universum zelfs in één hand zoals Jan Gossaert de jonge prinses portretteerde. Meer nog: als een kind het kan en durft, waarom zouden wij dan aarzelen?

Utopia is synoniem met zoeken naar de grenzen van het universum. Uiteraard gaf de wetenschap hier een stevige impuls aan. Op de tentoonstelling maak je kennis met originele Leuvense wetenschappelijke meetinstrumenten uit de 16de eeuw. Leuven was op dat moment toonaangevend in de vervaardiging van armillaria en astrolabia. Met deze instrumenten werd de hoogte en plaats van hemellichamen bepaald. Zo maakten ze de wereld en de kosmos meetbaar. Gerard Mercator, Gemma Frisius en Gualterus Arsenius maakten van deze navigatiemiddelen verbazingwekkende kunstwerkjes.Op zoek naar Utopia is erin geslaagd om maar liefst vier van de zeven nog bestaande armillaria samen te brengen. Van over de hele wereld zijn ze naar Leuven gekomen. Een bijzondere gebeurtenis: het is voor het eerst dat ze samen in Leuven te bewonderen zijn. Kom dus zeker dromen van ruimte en tijd tijdens Op zoek naar Utopia .

Nog meer More?

In de Universiteitsbibliotheek loopt gelijktijdig de tentoonstelling Utopia &More. Een aanrader als je geboeid bent door het gedachtegoed van Thomas More. Je komt er alles te weten over de figuur van More en de literaire wereld ten tijde van More. Er zijn tal van manuscripten, brieven, oude drukken en curiosa. Het prachtige kader van de Universiteitsbibliotheek zorgt ervoor dat je meteen in de juiste sfeer bent.

Tip: je kunt een voordelig Utopia Combiticket kopen. Voor € 16 bezoek je de tentoonstellingen in M en in de Universiteitsbibliotheek. Als extra beklim je dan ook de iconische toren van de bibliotheek!

Thomas More wilde zijn tijdgenoten in de eerste plaats uitnodigen om over het muurtje te kijken. Ook de tentoonstelling Op zoek naar Utopia wil je inspireren en je blik verruimen. Daarom bedacht de curator prof. dr. Jan Van der Stock een heel bijzonder en toegankelijk concept. Je verkent in de tentoonstelling vier afzonderlijke thema's die Utopia of de ideale wereld als rode draad hebben. Centraal staat de eeuwenoude droom van menselijk geluk en de zoektocht naar een betere wereld. Het is een zoektocht naar kennis, rijkdom en macht: een bijna onuitputtelijke inspiratiebron voor kunstenaars en wetenschappers in de 15de en 16de eeuw.

De tentoonstelling Op zoek naar Utopia in M - Museum Leuven brengt alles samen binnen één bijzonder kader, met verschillende Vlaamse meesters in de hoofdrol.

Tickets nodig?

Zeker van je ticket? Bestel nu.

Overzicht tickets